– Сізді біз көп жылдан бері өмірі мен өнері қуыршақ театрымен тығыз байланысты ардагер әртіс ретінде жақсы білеміз. Өткенге көз жүгіртіп, театрға алғаш келген күніңізбен бүгінгі уақытты салыстырсақ, сіздің ойыңызша сахна мен көрермен қалай өзгерді?
– Егер өткен мен бүгінді салыстырып қарасақ, меніңше, театрдағы ең бастысы – адам. Ал адам, негізінен, өзгермейді. Заман өзгереді, технология, қарым-қатынас түрлері, өмір сүру қарқыны өзгереді, бірақ адамның ішкі болмысы сол күйінде қалады.
Біреулер жүрегінде бала күйінде қалады – ашық, сенгіш, жарық. Ал кейбіреулер, керісінше, өкпе-наз, көңілсіздік, шаршауды арқалап жүреді. Соның бәрін көрермен өзімен бірге залға алып келеді. Сондықтан мен әрдайым айтамын: адамдар түбегейлі өзгереді деп ойлаудың қажеті жоқ. Өзгеретіні – әлемнің сыртқы қабығы ғана, ал ішкі мәні сол күйінде қалады.
Ал бала – адамның ерекше күйі. Ол – өмір тәжірибесімен әлі толыға қоймаған тап-таза парақ. Біздің міндетіміз – сол парақты бүлдірмей, керісінше, оған мейірім, адалдық, жанашырлық пен өзгені түсіне білу қасиеттерін ұқыппен сіңіру. Өйткені дәл осы қасиеттер болашақ тұлғаның негізін қалайды.
– Қуыршақ театрындағы ұзақ жылдық еңбегіңізде мыңдаған жас көрерменмен жүздестіңіз. Солардың ішінде ерекше әсер қалдырған, жүректі жылытар сәттер есіңізде қалды ма?
– Жылдар бойы біз көп сапарға шықтық, гастрольдерге бардық, әртүрлі өңірлерде – үлкен қалаларда да, шағын ауылдарда да балалармен кездестік. Кейде бір ай, тіпті одан да ұзақ уақыт жолда жүретінбіз. Сонда байқағаным: балалар барлық жерде бірдей – олардың шынайылығы өзгермейді.
Баланың шынайылығы оның тұрған жеріне, тіліне, тұрмыс жағдайына байланысты емес. Ол жүрегімен қабылдайды – ашық, адал, ешқандай жасандылықсыз. Сол үшін де балалар аудиториясы ең күрделі әрі ең шынайы көрермен.
Мен өзімнің бала күнімді де жақсы есімде сақтадым. Мектепте, 4–5 сыныпта оқып жүргенде, бізге театр келіп, «Аленький цветочек» спектаклін қойған еді. Біз үшін ол нағыз ғажайып болатын. Ертегінің көз алдымызда тіріліп жатқанын көріп, таңданысымызда шек болмады.
Жылдар өте келе тағдыр мені сол адамдармен бір сахнада жолықтырды. Осындай сәттерде театрдың жай ғана мамандық емес, ұрпақтарды жалғайтын ерекше өмір жолы екенін түсінесің.
Ең әсерлі нәрсе – бір ғана ерекше оқиға емес, керісінше, үнемі сезілетін жауапкершілік. Себебі бала залдан жай ғана эмоциямен емес, ішкі тәжірибемен шығады. Ал сол тәжірибені біз, әртістер, қалыптастырамыз.
Біз тек орындаушы емеспіз. Біз – екінші ұстазбыз. Біз балаға жақсылық пен жамандық, әділдік, жанашырлық туралы алғашқы түсініктерді береміз. Спектакльден кейін оның жүрегінде тек әсер ғана емес, жақсылыққа ұмтылыс қалса екен дейсің.
Пандемиядан кейін адамдардың тірі өнерді қаншалық сағынғаны анық байқалды. Театр қайтадан кездесу, қарым-қатынас, тыныс орнына айналды. Бұл – адамға әлі де адам керек екенін көрсететін маңызды белгі.
– Сізді қуыршақ театрына қайта-қайта жетелейтін не? Шабытты қайдан аласыз? Күйіп кетуден қалай сақтанасыз?
– Күйіп кету – барлығына тән табиғи күй. Оны жоққа шығара алмаймыз. Бірақ әртіс болу – үлкен жауапкершілік. Сахнаға сен жалғыз шықпайсың, сені эмоция, әсер, мән іздеп келген көрермен күтеді.
Сол сәтте жеке көңіл күйіңді алға шығаруға құқығың жоқ. Сахнаның жазылмаған заңы бар – бәрін кулисаның ар жағында қалдыру. Ауырсыну, шаршау, уайым, тіпті ауруды да.
Кейде жоғары температурамен де сахнаға шығуға тура келген. Өйткені зал толы, көрермен күтеді. Сондайда түсінесің: театр – жайлылық емес, ол – жауапкершілік пен көрерменге деген құрмет.
Мен бұл мамандықты ас үйдегі шебердің еңбегімен жиі салыстырамын. Көрермен тек дайын тағамды көреді – әдемі, үйлесімді. Ал оның артындағы шаршау, ізденіс, қиындық көрінбейді. Театр да дәл солай. Біз тек нәтиже – тірі әрекет, эмоция, образ ұсынамыз. Мүмкін, өнердің сиқыры да осында шығар.
Ал шабыт – көрерменнен келеді. Залдағы тыныштықтан, балалардың сенімге толы көзінен. Сол сәттер қайтадан сахнаға жетелейді.
– Сіз киноға түсіп, дубляж жасап, қуыршақ театрында ойнадыңыз. Осы бағыттардың айырмашылығы қандай? Қайсысы қиын?
– Өнерде бәрі өзара байланысты. Актерлік өнерді бөліп қарауға болмайды – бәрі бірін-бірі толықтырады.
Кино, театр, дубляж – бір адамның өнердегі әртүрлі көрінісі.
Киноның қиындығы – сәттің қайталанбайтынында. Бір рет ойнайсың, ол мәңгілікке қалады. Оны кейін түзету мүмкін емес. Камера бәрін бекітеді.
Ал театр – тірі өнер. Әр спектакль – жаңа тәжірибе. Рөлді әр жолы басқаша сезінуге болады. Театр актермен бірге тыныстайды.
Мен «Менің де атым Қожа», «Жаралы сезім», «Наурыз.kz», «Той любой ценой», «Городские легенды», «Айша» фильмдеріне түстім. Сонымен қатар жапон мультфильмдерінен бастап Баба-Яга сияқты кейіпкерлерге дейін дыбыстаумен айналыстым.
Ал қуыршақ театры – ерекше әлем. Мұнда бәрі бар: дауыс, дене, тыныс, музыка, пластика. Қуыршақ тек актер жан салғанда ғана тіріледі.
Сондықтан қуыршақ театрының әртістері жан-жақты болады. Біз жансызға жан бітіруге үйренгенбіз.
– Өнер жолына енді қадам басып жатқан жас буынға қандай кеңес берер едіңіз?
– Ең бастысы – оқу процесіне немқұрайлы қарамау. Сабақта жай ғана «отыру» жеткіліксіз. Әр мүмкіндікті пайдалану керек.
Әр ұстаздың өз мектебі, өз шындығы бар. Солардың бәрінен өзіңе қажет нәрсені алу маңызды. Өнер – үздіксіз ішкі жұмыс.
Егер мамандықты таңдасаң, оны сүю керек. Әйтпесе ол ауыр жүкке айналады. Сахнада кездейсоқ адамдар болмайды – кімнің шын берілгені бірден көрінеді.
Театрға барыңыздар, спектакль көріңіздер, актерлерді бақылаңыздар. Тек ұстаздардан емес, әріптестерден де үйреніңіздер. Бұл кәсіби талғамды қалыптастырады.
Техникалық тұрғыда да жұмыс істеу маңызды: дикция, тыныс, дауыс, пластика. Бұрын актерлер микрофонсыз үлкен залда ойнаған – бұл үлкен шыдамдылықты талап етті.
Ең бастысы – өнерге деген шынайылықты жоғалтпау. Өйткені театр тек шынайылық бар жерде ғана өмір сүреді.
– Уақытыңызды бөліп, осындай шынайы сұхбат бергеніңіз үшін көп рақмет!
Көпбай Ақбөпе