Алматыдағы Мемлекеттік академиялық қуыршақ театры сахнасында грузиялық режиссер Николоз Сабашвилидің «Мен кіммін…» қойылымы қайта ұсынылды. Спектакль адамгершілік пен ізгіліктің шегін және адамның өз «менін» жоғалту трагедиясын зерттеп, көрермен үшін терең философиялық ойға жетелейтін туындыға айналады.
Театр спектакльден тұрмайды – ол ішкі тәжірибе кеңістігіне айналады, мұнда көрермен тек бақылаушы емес, сол сезімді бастан өткеруші болады. Дәл осындай әсерді Алматыдағы Мемлекеттік академиялық қуыршақ театрының грузиялық режиссер Николоз Сабашвили қойған «Мен кіммін…» спектаклі сыйлайды. Бұл қойылым көрерменнің есінде нақты сюжеттен гөрі, ұзақ уақыт бойы әсерін жоғалтпайтын сезім қалдырады.
Сабашвилидің есімі қазақстандық көрерменге жақсы таныс. Оның 2024 жылы Мемлекеттік академиялық қуыршақ театры сахнасында қойылған «Шекпен» спектаклі және Қостанай облыстық қуыршақ театрындағы жақында өткен «Мен» премьерасы режиссердің адам болмысының шекаралық күйіне деген тұрақты қызығушылығын көрсетеді. Оның шығармаларында оқиға емес, адам ішіндегі жарықтар, яғни тұлғаның нәзіктігін ашатын ішкі қақтығыстар зерттеледі.
«Мен кіммін…» осы бағыттың жалғасы іспетті, бірақ ерекше шиеленісті әрі символикалық тұрғыда бай қойылым. Оқиға ортасында әлемге қарсылық көрсетпейтін, дерлік әлсіз адам бейнесі беріледі. Ол тек мейірімді ғана емес, өз мейірімділігінің ішінде еріп кеткендей күйде. Ол бейтаныс адамды жарықтың елшісі деп қабылдап, оны үйіне кіргізеді де, тек баспана кеңістігін емес, өз өмірінің ішкі кеңістігін де ашып береді.
Осы сәттен бастап көзге көрінбейтін жоғалу процесі басталады. Алдымен тірек болған үй жоғалады. Кейін жылу мен сезімнің символы болған махаббат кетеді. Одан соң адалдықтың белгісіндей ит жоғалады. Ал ең соңында ең нәзік, бірақ ең маңызды нәрсе – өз «менін» сезіну қабілеті өшеді. Бейтаныс адам тек тартып алмайды, ол біртіндеп өшіреді, бұл процесс сырт көзге тыныш, зорлықсыз, тіпті күнделікті әрекет сияқты көрінеді. Бірақ дәл осы кезде кейіпкердің мейірімділігі өзіне қарсы бағыттала бастайды.
Спектакль шектен тыс құрбандықтың метафорасы ретінде ашылады: мұнда ізгілік шекарадан асып, өзін-өзі жоюға айналады. Осы тұста маңызды сұрақ туындайды: егер мейірімділік оны алып жүрген адамды жоятын болса, ол әлі де ізгілік болып қала ма?
Шиеленіс кульминациясы жарылыс түрінде емес, жиналған үнсіздік ретінде келеді. Бейтаныс адамды өлтіру – жай ғана әрекет емес, кейіпкердің ішкі құрылымының үзілуі. Бұл жеңіс те, азаттық та емес, керісінше тым ұзақ уақыт субъект ретінде өмір сүре алмаған адамның шарасыз қадамы. Сондықтан мұндағы зорлық – нүкте емес, циклдің жалғасы, себебі ауырсыну әрқашан өз бастауыңа қайта оралады.
Ақ маскалар сахнасы ерекше әсер қалдырады. Олардың салқын, біркелкі бейнесінде біртүрлі таныс нәрсе бар – ол ешкімге тиесілі емес ойлардың ортақ тынысы сияқты. Маскалардың сыбыры сана ішіндегі шу іспетті естіліп, қорқыныш, кінә және сырттан таңылған рөлдердің арасындағы шекараны жояды. Осы сәтте кейіпкер толықтай дерлік жоғалады – физикалық емес, болмыс ретінде, яғни бірегей тұлға ретінде өшеді.
Финал көрерменге бір мезетте әрі алдын ала сезілген, әрі тосын әсер қалдырады. Ол эмоционалдық логика бойынша заңды, бірақ сонымен бірге көрерменнің күткенін бұзады: шексіз мейірімділік қорғансыздыққа, ал қорғансыздық трагедияға айналады. Осы қарама-қайшылық қойылымның негізгі өзегін құрайды.
Музыкалық шешімдер мен діни астарлар да ерекше қабат ретінде сезіледі. Олар ашық айтылмайды, бірақ адамның өзімен ішкі диалогының фоны ретінде қабылданады. Бұл сахнадағы оқиғаны бір кейіпкердің тарихы емес, жалпы адам болмысы туралы ойға айналдырады.
Көпбай Ақбөпе