Қуыршақ театры – бұл тек сахналық туындылар ұсынылатын мәдени орын ғана емес, ол адам жанына әсер ететін, оның рухани әлемін байытатын ерекше өнер кеңістігі. Бұл ортада көрермен тек көріп қана қоймайды, ол сезінеді, ойланады, кейіпкерлермен бірге қуанады, бірге алаңдайды. Осы тұрғыдан алғанда, қуыршақ театры адамның ішкі дүниесіне әсер ететін, оның эмоциялық және рухани тепе-теңдігін қалыптастыруға ықпал ететін маңызды мәдени орта.

Қазіргі қоғамда ақпараттың көптігі мен жылдамдығы адамның терең ойлануына жиі мүмкіндік бермей жатады. Осындай жағдайда театр – адамды тоқтатып, ойлануға, өз-өзіне үңілуге жетелейтін санаулы өнер түрлерінің бірі. Әсіресе қуыршақ театры бұл міндетті өзіндік ерекше тәсілмен орындайды. Себебі мұнда жансыз затқа жан бітіріліп, қарапайым бейне арқылы күрделі ой жеткізіледі. Бұл – көрерменнің қиялын оятып қана қоймай, оның ойлау қабілетін дамытатын ерекше әдіс.

Қуыршақ театрының тағы бір маңызды қыры – оның тәрбиелік мәні. Бұл өнер ордасы көрерменге дайын ақыл айтып, тікелей насихат жүргізбейді. Керісінше, сахнада ұсынылған оқиғалар арқылы өмірдің түрлі қырын көрсетіп, әр адамға өз қорытындысын жасауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл әсіресе балалар үшін өте тиімді, өйткені олар көргенін жүрекпен қабылдап, оны өз өмірімен байланыстырады. Театрға барудың маңыздылығын нақтырақ түсіну үшін оның адамға беретін әсерін бірнеше қырынан қарастыруға болады. Біріншіден, театр – білім мен тәрбиенің ерекше формасы. Бірнеше күн оқылатын кітаптың мазмұнын бір сағаттың ішінде спектакль арқылы көріп, оны көзбен көріп, жүрекпен сезіну – үлкен артықшылық. Бұл балалардың көркем әдебиетке деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың ойлау, елестету қабілеттерін дамытады.Екіншіден, қуыршақ театры қиялды дамытудың тиімді құралы болып табылады. Балалар сахнадағы оқиғаларды бақылау арқылы өз ойында жаңа бейнелер құрастырады, өз әлемін қалыптастырады. Ал ересектер үшін театр – күнделікті өмірдің күйбеңінен алыстап, эмоциялық тұрғыдан сергіп, ішкі тыныштық табуға мүмкіндік беретін орта. Яғни бұл өнер түрі жас ерекшелігіне қарамастан, әрбір адамға өзінше әсер етеді.

Жоғарыда айтылған ойлардың нақты дәлелі ретінде «Қаңбақ шал» спектаклін атап өтуге болады. Бұл спектакль – қазақ халық ертегісінің сахнадағы көркем бейнесі ғана емес, халық даналығының жинақталған үлгісі. Спектакльдің мазмұны қарапайым болғанымен, оның астарында терең философиялық ой жатыр. Мұнда Қызыл дәу мен Қара дәу секілді күшке сенген кейіпкерлерге қарсы Қаңбақ шалдың ақылымен, тапқырлығымен жеңіске жетуі көрсетіледі. Бұл көрерменге өмірде тек күшке емес, ақыл мен сабырлылыққа сүйену қажеттігін меңзейді. Сонымен қатар, спектакльде түлкі бейнесі арқылы айлакерлік пен арам ниеттің түбі жақсылыққа апармайтыны да көркем түрде жеткізіледі. Бұл балаларға ғана емес, ересектерге де ой салатын маңызды тұжырым. Осылайша, спектакль тек оқиға көрсетіп қоймай, адамгершілік құндылықтарды дәріптейтін тәрбие құралына айналады.

Спектакльдің әсерлі шығуына актерлердің кәсіби шеберлігі ерекше рөл атқарады. Сахнадағы әрбір қозғалыс, дауыс ырғағы, қуыршақтың қимылы – бәрі бір-бірімен үйлесіп, тұтас көркем образ қалыптастырады. Мәселен, жүргізуші рөліндегі Алтай Тауекелов өзінің көпжылдық тәжірибесінің арқасында қуыршаққа шынайы сипат беріп, көрермен мен сахна арасындағы байланысты күшейте білді. Оның орындауындағы әрбір деталь көрерменді оқиғаға тереңірек енуге жетелейді. Ал ертекші образдарын сомдаған Ұлболсын Момынжанова мен Толқын Тлеулиева балалармен тікелей байланыс орнатып, олардың назарын толықтай өзіне аудара білді. Олар тек рөл орындап қана қоймай, балалармен диалог құрып, оларды спектакльдің белсенді қатысушысына айналдырады. Бұл – қуыршақ театрының басты ерекшеліктерінің бірі.

Жалпы алғанда, «Қаңбақ шал» спектаклі – жай ғана ертегі емес, ол көрерменді ойлануға жетелейтін, ақыл мен тапқырлықты дәріптейтін, өмірлік құндылықтарды насихаттайтын мазмұнды туынды. Бұл спектакль көрерменге тек эстетикалық ләззат сыйлап қана қоймай, оның дүниетанымына әсер етеді.

Қорытындылай келе, қуыршақ театры – адамның рухани дамуына ықпал ететін, тәрбиелік мәні зор, ерекше өнер саласы. Ол көрерменге дайын жауап бермейді, бірақ дұрыс сұрақ қоя білуге үйретеді. Театрға келген әрбір адам сахнадан көргенін өз өмірімен байланыстырып, белгілі бір қорытынды шығарады. Сондықтан да қуыршақ театры – тек балаларға арналған ойын-сауық емес, ол – терең мағынаға ие, қоғам үшін маңызды мәдени құндылық.

 

Аружан Жанболат

Темірбек Жүргенов атындағы ҚазҰӨА

«Кинотеледраматургия» мамандығының  2 курс студенті